Metafiziksel Ne Demek? Anlamı, Kökeni ve Kullanımı

“Metafiziksel”, metafizikle ilgili olan şeyi anlatan sıfattır. Sözcük bazen felsefe kitaplarında, bazen de gündelik konuşmada karşımıza çıkar ve her iki yerde de aynı şeyi kastetmez. Bu yazıda “metafiziksel”in kökünü oluşturan metafizik sözcüğünün Türk Dil Kurumu sözlüğündeki karşılığına, felsefedeki anlamına, İslam düşüncesindeki adlarına ve günlük dildeki kullanımına bakıyoruz.

Metafizik kavramlar gündelik hayatta çoğu zaman enerji, kısmet ve maneviyat sorularıyla birlikte anılır. Bu konularda kendi durumunuzu konuşmak isterseniz negatif enerji arındırma görüşmesi için metafizik uzmanımızdan destek alabilirsiniz. WhatsApp’tan yazabilir ya da +90 531 994 60 07 numarasını arayabilirsiniz.

Metafiziksel kelimesinin sözlük anlamı

Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük’te “metafizik” maddesi felsefe terimi olarak verilir; sözcüğün Fransızca métaphysique kökenli olduğu belirtilir ve karşılık olarak “doğaötesi” gösterilir. “Doğaötesi” maddesi ise üç anlam sıralar: duyularımızla algılayamadığımız varlıkların sebeplerini ve temellerini araştıran felsefe; akıl ve sezgiyle elde edilen ilk ilkeleri ya da mutlak bilgiyi konu alan felsefe; ve sıfat olarak bu felsefeyle ilgili olan. Sözlükte “fizikötesi” ile “metafizik” de eş anlamlı olarak anılır.

TDK sözlüğünde “metafiziksel” araması sonuç vermiyor; yani sözcük ayrı bir madde başı değil. “Metafiziksel”, metafizik sözcüğünden türetilmiş bir sıfattır ve anlamı “metafizikle ilgili, metafiziğe ait” demektir. Sözlüğün “doğaötesi” maddesindeki sıfat anlamı da aynı yöne işaret eder.

Kelimenin kökeni: Aristoteles’in kitabından bir ad

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Metafizik” maddesine göre terimin bir felsefe disiplininin adı olmasında Aristoteles’in Metafizika adlı eseri belirleyici olmuştur. Rodoslu Andronikos bu esere “Fizika’dan sonra gelen” anlamında Meta ta Physika adını vermiş, zamanla bu ad fizik ötesi varlık ve bilgi alanını ifade eden bir terime dönüşmüştür. Aristoteles kendi araştırma alanını “ilk felsefe”, “teoloji” ve bazen “hikmet” diye adlandırıyordu.

Stanford Encyclopedia of Philosophy de aynı noktaya dikkat çeker: “metaphysics” sözcüğü Aristoteles’in on dört kitaplık eserinin ortak başlığından türemiştir ve Aristoteles bu sözcüğü kendisi bilmiyordu. Ansiklopedi, başlığı verenin büyük olasılıkla Andronikos olduğunu, bu adlandırmanın Aristoteles’in ölümünden en az yüz yıl sonra yapıldığını söyler. Ayrıntılı tarih için Metafizik Nedir? yazımıza da bakabilirsiniz.

Felsefede “metafiziksel” ne anlama gelir?

Felsefede metafiziksel, varlığın ve gerçekliğin en genel özellikleriyle ilgili olan demektir. TDV maddesi metafiziği “var olması bakımından varlığı konu edinen” felsefe disiplini olarak tanımlar. Stanford ansiklopedisine göre ise bu alan zamanla genişlemiştir. Eski dönemde metafiziğin konusu varlığın kendisi, ilk sebepler ve değişmeyen şeylerdi. Bugün bu konulara şu başlıklar da eklenir:

• Zorunluluk ve olanaklılık (kipler)
• Uzay ve zaman
• Bir nesnenin zaman içinde aynı kalması
• Nedensellik, özgür irade ve belirlenimcilik
• Zihinsel olanla fiziksel olan arasındaki ilişki

Dolayısıyla felsefede “metafiziksel bir soru”, örneğin “Zaman gerçekten var mıdır?” ya da “İnsan özgür müdür?” gibi, deney yapılarak değil kavramların çözümlenmesiyle ele alınan sorudur. Stanford ansiklopedisi metafiziğin “fiziğin ötesine geçen” bir çalışma olduğu izleniminin yanıltıcı olduğunu da not eder.

İslam düşüncesindeki karşılıkları

TDV maddesi, Aristoteles’in eserinin Arapçaya “fizik ötesi” anlamında Mâ Ba’de’t-tabîa adıyla çevrildiğini ve terimin bu yolla İslam dünyasında yerleştiğini anlatır. Klasik dönem filozofları aynı alan için “felsefe-i ûlâ” (ilk felsefe), “ilm-i ilâhî”, “ilâhiyyât” ve “hikmet” adlarını da kullanmıştır. İbn Sînâ, eş-Şifâ adlı eserinin el-İlâhiyyât bölümünde metafiziğin konusunu ve problemlerini ayrıntılı biçimde tartışmış, Tanrı’yı bu ilmin konusu değil ispatı yapılacak varlık olarak görmüştür. Bu yüzden İslam felsefesinde “metafizik” demek, çoğu zaman “varlık üzerine akli araştırma” demektir.

Günlük dilde “metafiziksel”

Halk dilinde “metafiziksel” çoğunlukla duyularla doğrudan gözlenemeyen, manevi ya da gizemli sayılan konular için kullanılır. Bu kullanım felsefedeki terimle tamamen örtüşmez. Felsefeci için zaman ve nedensellik metafiziksel konulardır; gündelik konuşmada ise aynı sözcük çoğu kez enerji, ruhsal deneyim ya da maneviyat gibi alanları kapsar. Sözcüğü bir metinde gördüğünüzde bağlama bakmak bu yüzden yararlıdır. Metafiziğin gündelik kullanımda ne anlama geldiğine metafizik uzmanı nedir, ne iş yapar? yazımızda değiniyoruz.

Metafiziksel ile fiziksel arasındaki ilişki

“Fiziksel” duyularla algılanan ve ölçülebilen alanı anlatır; “metafiziksel” ise bu alanın temelindeki varlık, sebep ve ilke sorularına yönelir. Bununla birlikte iki alan birbirinden kopuk değildir. TDV maddesine göre İbn Rüşd, metafizikçinin ilk ilkenin hareket ettirici olarak varlığını fizikten aldığını savunmuştur. Modern dönemde ise bilim ile metafizik arasındaki ilişki sürekli tartışılmıştır. Bu konuyu Metafizik bilim mi? Fizik ile metafizik arasındaki fark yazımızda ayrıca ele alıyoruz.

Metafizik felsefesine kısa bir bakış

Metafiziksel soruların tarihi Parmenides’e kadar uzanır; Eflâtun, Aristoteles, İbn Sînâ, Descartes ve Kant bu tartışmanın önemli adlarıdır. Filozofların görüşlerini Metafizik felsefesi ve önemli filozofları yazımızda sırayla anlattık.

Sık sorulan sorular

Metafiziksel ne demek?

Metafizikle ilgili, metafiziğe ait anlamına gelen sıfattır. Metafizik ise TDK sözlüğünde “doğaötesi” karşılığıyla verilen felsefe terimidir.

Metafizik ile metafiziksel aynı şey midir?

Aynı kökten gelirler ama görevleri farklıdır. Metafizik bir felsefe disiplinini adlandırır; metafiziksel bu disiplinle ilgili olan şeyi niteler. TDK sözlüğünde “doğaötesi” sözcüğü hem isim hem sıfat olarak yer alır.

Metafizik sözcüğünü kim türetti?

Aristoteles sözcüğü bilmiyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Rodoslu Andronikos, Aristoteles’in eserine “Fizika’dan sonra gelen” anlamında Meta ta Physika adını verdi. Stanford ansiklopedisi bu adlandırmayı büyük olasılıkla Andronikos’a bağlar.

Metafiziksel konular yalnızca doğaüstü şeylerle mi ilgilidir?

Hayır. Stanford ansiklopedisine göre bugün özgür irade, zaman, nedensellik ve zihin ile beden ilişkisi gibi doğaüstüyle ilgisi olmayan pek çok soru da metafiziğin konusudur.

İslam düşüncesinde metafiziğe ne denir?

Klasik dönemde “mâ ba’de’t-tabîa”, “felsefe-i ûlâ”, “ilm-i ilâhî” ve “ilâhiyyât” adları kullanılmıştır.

Görüşme için

Metafizik konulardaki sorularınızı ve kendi durumunuzu konuşmak için WhatsApp’tan yazabilir ya da +90 531 994 60 07 numarasını arayabilirsiniz. Mesajınızı okur, size uygun görüşme saatini birlikte belirleriz.

Kaynaklar

• Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, “metafizik” ve “doğaötesi” maddeleri, sozluk.gov.tr.
• İlhan Kutluer, “Metafizik”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 29, Ankara 2004, s. 399–402, islamansiklopedisi.org.tr/metafizik.
• Peter van Inwagen, Meghan Sullivan, Sara Bernstein, “Metaphysics”, Stanford Encyclopedia of Philosophy (2023 revizyonu), plato.stanford.edu/entries/metaphysics.