Metafizik Bilim mi? Fizik ile Metafizik Arasındaki Fark

“Metafizik bilim mi?” sorusunun yanıtı, “bilim” sözcüğünden ne anlaşıldığına göre değişir. Fizik, doğadaki hareketi ve değişimi gözlem ve ölçümle inceler; metafizik ise varlığın ve ilk ilkelerin ne olduğunu kavramlar üzerinden sorgular. Bu yazıda iki alanın konusunu, yöntemini ve tarih boyunca birbirleriyle kurduğu ilişkiyi TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Metafizik” maddesi ile Stanford Encyclopedia of Philosophy’nin “Metaphysics” maddesine dayanarak anlatıyoruz.

Bilimin ölçemediği alanlardaki sorular gündelik hayatta çoğu zaman enerji, huzur ve kısmet gibi başlıklarda karşımıza çıkar. Bu konularda kendi durumunuzu konuşmak isterseniz negatif enerji arındırma görüşmesi için metafizik uzmanımızdan destek alabilirsiniz. WhatsApp’tan yazabilir ya da +90 531 994 60 07 numarasını arayabilirsiniz.

Fizik ve metafizik adının hikâyesi

Stanford ansiklopedisi, “metaphysics” adının Aristoteles’in on dört kitabına sonradan verilen “Ta meta ta phusika” (“fiziksel olanlardan sonra gelenler”) başlığından geldiğini anlatır. Başlığı verenin büyük olasılıkla Andronikos olduğu, adın muhtemelen öğrencilere bu kitapları doğa kitaplarından sonra okumalarını hatırlattığı belirtilir. Aristoteles’e göre doğa bilgisi değişim üzerinedir; metafizik ise değişmeyen şeyler, “var olması bakımından varlık” ve ilk sebepler üzerinedir. Ansiklopedi, metafiziğin fiziğin “ötesine geçen” bir çalışma olduğu izleniminin yanıltıcı olduğunu da özellikle belirtir.

Konu bakımından fark

TDV maddesine göre Aristoteles metafiziğin konusunu var olması bakımından varlık olarak belirlemiştir. Fizik ise hareketli ve değişen doğal varlıkları inceler. Aristoteles’in fizik kitaplarının sekizinci kitabında ilk hareket ettirici de ele alındığı için TDV bu meselenin yalnızca metafiziğin problemi olmadığını belirtir. Yani iki alan arasında net bir çizgi yoktur, ortak konular vardır.

Stanford ansiklopedisine göre on yedinci yüzyılda “fizik” sözcüğü yeni, nicel bir bilimin adı olmaya başlayınca doğa ile ilgili birçok eski felsefi problem metafiziğe aktarıldı. Zihin-beden ilişkisi, irade özgürlüğü ve kişisel özdeşlik bu problemler arasındadır. Böylece metafizik, başka bir felsefe dalına yerleştirilemeyen sorular için de bir çatı alan oldu.

Yöntem bakımından fark

Fizik gözlem, deney ve ölçüme dayanır. TDV maddesi, Parmenides’in varlık felsefesini doğa filozofları gibi gözlem verilerine değil, mantığın ilkelerine ve kavramların çözümlenmesine dayandırdığını aktarır. Metafizik bu geleneği sürdürür: önermeleri akıl yürütmeyle ve kavram çözümlemesiyle tartışır.

İslam düşüncesinde ilişki: İbn Sînâ ve İbn Rüşd tartışması

İslam filozofları arasında fizik ile metafizik ilişkisi canlı bir tartışma konusuydu. TDV’nin aktardığına göre İbn Sînâ, özel ilimlerin (fizik dahil) yalnızca varlığın bir kısmını belirli bir açıdan ele aldığını, genel bir varlık analizinin ise metafiziğe ait olduğunu savunur. İbn Rüşd bu yaklaşımı eleştirir: ona göre fizikçi, hareketli cevherin maddi ve hareket ettirici sebeplerini araştırır; aynı ilkelerin sûrî ve gāî yönünü araştırmak metafizikçiye düşer. Metafizikçi, ilk ilkenin hareket ettirici olduğuna dair açıklamayı fizikçiden almak durumundadır. Bu, iki alanın birbirinden beslendiğini gösterir.

Metafizik bilim sayılır mı?

Yanıt tarihsel olarak üç aşamada ele alınmıştır:

• Klasik anlayış: Aristoteles ve İslam filozofları metafiziği “ilk felsefe”, “ilm-i ilâhî” gibi adlarla anılan en yüksek ilim dalı saymıştır. TDV maddesi bu adlandırmaları ayrıntılı biçimde aktarır.
• Descartes ve Kant: Descartes hiçbir metafizik iddianın matematik önermeler kadar açık ve seçik olmadıkça kabul edilemeyeceğini söylemiştir. Kant ise metafiziğin ilmî olup olamayacağını asıl mesele yapmış, teorik akıl için metafiziği imkânsız görmüştür (TDV).
• Yirminci yüzyıl: Mantıkçı pozitivistler, anlamı deneyimle ilgili öngörülere bağlayarak metafizik önermeleri anlamsız saymıştır. Stanford ansiklopedisi buna, bu ölçütün kendisinin de deneyle sınanabilir bir öngörü olup olmadığı sorusunu yöneltildiğini hatırlatır. Karl Popper da bu ekole itiraz etmiştir (TDV).

Dolayısıyla “bilim”i gözlem ve deneye dayalı doğa bilimleri olarak anlarsanız metafizik bu anlamda bir bilim değildir; “ilim”i sistemli bilgi dalı olarak anlarsanız İslam felsefesinde metafizik bir ilim dalıdır. Tartışma bugün de sürmektedir.

Bilim metafiziğin yerini alır mı?

TDV maddesi, metafiziğe modern bilim açısından bakan bazı görüşlerin, metafiziğin araştırdığı cevher, gerçeklik ve evrenin varlığı gibi meselelerin bir ölçüde bilimsel araştırmaya indirgenebileceğini ima ettiğini aktarır. Maddenin yazarı, bunun bütün bilme imkânlarını özel bilimlerin sınırlarına çekmek anlamına geldiğinde, insanın metafiziğe duyduğu vazgeçilmez ihtiyacı vurgulayan görüşlerin yeniden güncellik kazanacağını belirtir. Metafiziğin kavramsal çerçevesini Metafizik Nedir?, sözcüğün anlamını Metafiziksel ne demek?, filozofların görüşlerini Metafizik felsefesi ve önemli filozofları yazılarımızda bulabilirsiniz; Aristoteles’in kitabı için Aristoteles’in Metafizik kitabı yazımıza da göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Metafizik bilim mi, felsefe mi?

Metafizik bir felsefe disiplinidir. Gözlem ve deneye dayanan doğa bilimleri anlamında bilim sayılmaz; klasik İslam felsefesinde ise “ilm-i ilâhî” ve “felsefe-i ûlâ” adlarıyla anılan bir ilim dalıdır.

Fizik ile metafizik arasındaki temel fark nedir?

Fizik doğadaki hareketi ve değişimi gözlem ve ölçümle inceler. Metafizik varlığın kendisini, ilk sebepleri ve en genel kavramları akıl yürütmeyle tartışır. İki alan ortak konulara da sahiptir.

Metafizik fiziğin ötesinde mi demektir?

Sözcük “fizikten sonra gelen” anlamındaki bir kitap başlığından türemiştir. Stanford ansiklopedisi, metafiziğin fiziğin ötesine geçen bir çalışma olduğu izleniminin yanıltıcı olduğunu belirtir.

Kant metafizik için ne dedi?

TDV’ye göre Kant, zaman, mekân, sebeplilik, ruh ve Tanrı gibi kavramların aklın kendi yapısına ait biçimler olduğunu, bu yüzden dış dünyadaki gerçekliklerine dair tezlerin kanıtlanamayacağını savunmuştur.

Mantıkçı pozitivistler metafiziğe neden karşı çıktı?

Onlara göre bir önermenin anlamı, deneyimle ilgili öngörülerinden ibarettir. Metafizik önermeler böyle öngörü içermediği için anlamsız sayılmıştır. Karl Popper bu ekole itiraz etmiştir.

Görüşme için

Bilimin ve felsefenin ötesinde kendi durumunuzu konuşmak isterseniz WhatsApp’tan yazabilir ya da +90 531 994 60 07 numarasını arayabilirsiniz. Mesajınızı okur, size uygun görüşme saatini birlikte belirleriz.

Kaynaklar

• İlhan Kutluer, “Metafizik”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 29, Ankara 2004, s. 399–402, islamansiklopedisi.org.tr/metafizik.
• Peter van Inwagen, Meghan Sullivan, Sara Bernstein, “Metaphysics”, Stanford Encyclopedia of Philosophy (2023 revizyonu), plato.stanford.edu/entries/metaphysics.